Ton Bredie

 

Voorwoord

Op de  jubileumtentoonstelling ‘Archeologie in onze achterTuijn‘ in Grave hingen twee zwart-wit afbeeldingen uit het fotoarchief van Wim Tuijn waarop Ton Bredie te zien was. Op klompen actief tijdens een opgraving in de Plak te Bemmel. Ton Bredie was vice-voorzitter van onze afdeling in de vroege zeventiger jaren. Lang voordat ik bij deze club kwam. Nadat ik een drietal bijdragen van hem in onze jaarverslagen had gelezen werd ik nieuwsgierig naar de man Ton Bredie. Vooral het dramatische verbeelde stukje ‘Vijf urnen voor een Friese staartklok’ (1975) maakte indruk op me. Daarom nam ik contact op met Paul Oostervink van de Historisch Kring Bemmel waarvan Ton Bredie ooit een van de oprichters was. Van Paul Oostervink is de onderstaande biografie.

Aad Hendriks

 

-0-0-0-0-

 

Ton Bredie (1937-2009), de archeoloog

door Paul Oostervink ©

 

1. Ton Bredie (1937-2009) – Sint Anthonis 2002


2a en 2b. Doodsprentje Ton Bredie – 2009

 

Dit jaar is het tien jaar geleden, dat Ton Bredie op 19 augustus 2009 in Sint Antonis overleed. Een jaar eerder was zijn echtgenote Adrie Bredie-Thoben (1940-2008) reeds overleden. Ton en Adrie traden op 15 juni 1963 in het huwelijk. Het echtpaar Bredie kreeg 3 kinderen, een zoon, Maurice (Doetinchem, 1964) en twee dochters, Jacqueline (Bemmel, 1966) en Cécile (Bemmel, 1967). Ton Bredie was ‘grandpère’ van 2 kleindochters.

3. De achterzijde van de boerderij in 1973

Ton en Adri

4. Ton en Adrie in hun gerenoveerde boerderij, klik aan voor vergroting

5. De voorzijde van de voormalige boerderij van Bredie – 2019

In 1965 verhuisde het gezin Bredie van Doetinchem naar Bemmel en ging wonen in de van Bronkhorststraat 9. In mei 1973 kocht Bredie voor 17.000 gulden een bouwvallige historische boerderij gelegen aan de Kinkelenburglaan 10 in Bemmel. En met de hulp van zijn jonge enthousiaste collega’s van de Scholengemeenschap “Oost-Betuwe” (SGOB) werd er menig klusuurtje ingestoken. Toen Bredie later de opgeknapte boerderij in 1993 voor 500.000 gulden verkocht, mocht Stef van Berkel zich de eigenaar noemen. De huidige bewoners kochten de boerderij in 2001. In het najaar van 1993 vertrok Bredie uit Bemmel en ging in Sint Antonis wonen in een historische boerderij uit 1935 gelegen aan de Sambeeksedijk 10.

Veel Bemmelaren die de SGOB, later het Over-Betuwe College (OBC), in Bemmel hebben bezocht en doorlopen, koesteren goede herinneringen aan de tijd dat Ton Bredie daar docent is geweest. In dit artikel zal Bredies grootste passie aan bod komen, de archeologie. Veel van zijn archeologische bevindingen heeft hij bij leven overgedragen aan de Historische Kring Bemmel (HKB).

Docent

 

6. Kerstkaart SGOB – 1988

7. Kerstkaart SGOB – 1988

8. Tekenles in de buitenlucht

In zijn Bemmelse periode van 1 augustus 1966 tot aan zijn pensioen was Ton Bredie als docent Frans, geschiedenis en tekenen verbonden geweest aan de SGOB en het OBC te Bemmel. Aanvankelijk aan de Van Ambestraat 1, voordat de school verhuisde naar het huidige adres De Heister 1. Geregeld nam hij de klas mee naar buiten de polder in of om op zoek te gaan naar archeologische voorwerpen. Wat de leerlingen niet wisten was dat Bredie de avond van tevoren munten in het veld had verstopt! In 1988 werd door de SGOB voor de Kerstvieringen op 20 en 21 december 1988 een pentekening van Bredie gebruikt met daarop de Molenwei in Bemmel.

Auteur

 

Toegang tot het verleden - Ton Bredie

9. Toegang tot het verleden

In 1970 verscheen van de hand van Bredie een heel toegankelijk boek met de titel ‘Toegang tot het verleden’, dat de geschiedenis van de Betuwse dorpen Ressen-Doornik, Bemmel, Haalderen, Gendt, Doornenburg en Angeren beschreef. In het boek onder meer een vijftal tekeningen uit 1969 van historische panden uit Ressen en Gendt. Bredies boek wordt nog steeds veelvuldig geraadpleegd bij archeologische onderzoeken.

Kunstenaar

 

10. Het vroegere koetshuis bij Huize Bemmel

Voor een jaarkalender werden 12 tekeningen uit 1987 van Ton Bredie gebruikt van historische panden uit de Betuwse dorpen Angeren, Bemmel, Doornenburg, Gendt, Haalderen en Ressen. Voor de maand januari werd gebruik gemaakt van een tekening voorstellende het vroegere koetshuis bij Huize Bemmel.
Van 26 februari t/m 28 maart 1993 organiseerde galeriehouder drs. C (Chris). P.J. Tielemans in galerie de Plak een expositie van het gehele oeuvre stillevens van Ton Bredie. De in de techniek acryl op papier gemaakte 33 schilderijen (50 x 65 cm) waren te koop voor 475,00 gulden.
Bij de Stichting RKD – Nederlandse Instituut voor Kunstgeschiedenis staat Ton Bredie geregistreerd als kunstenaar werkzaam te Bemmel maar van hem zijn geen werken opgenomen.

Historische Kring Bemmel

 

11. Vlnr. Eef Arns, Liesbeth Trimbos, Ton Bredie en Maria Janssen

Bovenstaande Bemmelaren stonden aan de wieg van de Historische Kring Bemmel (HKB). Na de oprichtingsvergadering van 18 mei 1989 was de HKB een feit en werd het eerste bestuur gevormd door Eef Arns (voorzitter), Liesbeth Trimbos (secretaris), Maria Janssen (penningmeester) en de bestuursleden Ton Bredie en Ton Spijkerman. Op bovenstaande foto ontbreekt laatstgenoemde.

Tijdens de eerste ledenvergadering op 18 september 1989 puilde de zaal ‘Kononis’ bij de Nederlandse Hervormde kerk volledig uit door de 90 aanwezigen. En na afloop meldden zich 50 mensen aan als lid van de HKB. Sinds de oprichting in 1989 is Ton Bredie gedurende een lange periode tot 1993 actief lid geweest van de HKB.  

AWN Afdeling 16

 

12. Oud Logo AWN 

Van 1968 tot 1975 was A.H. Bredie lid van de Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland (AWN) regio Nijmegen en van 1969 tot 1975 vicevoorzitter van de afdeling Nijmegen. Zijn grootste passie was het om te ‘graven’ in de geschiedenis van een plek en de hoop op het vinden van archeologische vondsten. Naast een groot aantal kleinere vondsten kregen de volgende vier archeologische vondsten landelijke aandacht. De werkgroep archeologie van de HKB is momenteel bezig om de vondsten door Bredie gedaan te inventariseren.

De weg naar Lobede – 1965

 

13. Nieuwsblad van het Noorden, 8-10-1965 Leraar Bredie zal het graven nu overlaten aan de deskundigen..

In de zomer van 1965 ontdekte de 27-jarige ULO-leraar Bredie verbonden aan de St. Maarten ULO in Lobith met een aantal jonge scholieren het 13 eeuws dorp Lobede, waar in de dertiende eeuw de Rijntol van de hertogen van Gelre was gelegen, oftewel het vroegere Lobith. En waar op die plaats de boerderij “Hoff zum Walde” had gestaan. Hierin werden de “schatgravers” nog verstrekt toen de eigenaar vertelde, dat op de plaats waar nu zijn boomgaard ligt, een klooster gestaan moet hebben. Teleurstellend voor Bredie was het toen hij te horen kreeg, dat hij moest stoppen met het graafwerk tussen Spijk en Elten. Volgens deskundigen was het “schatgraven” naar het verleden te riskant, ook al hadden ze overblijfselen bloot gelegd van de uit 1222 daterende kapel van het oude Lobede, het blijven “leken”. Een tweede kapel aldaar aangetroffen moet in 1368 zijn gebouwd door hertog Eduard van Gelre (1336-1371). Vlakbij deze kapel moet het hertogelijk huis hebben gestaan.

De oudste pottenbakkersoven van ons land – 1971

 

Ton Bredie, de Plak Bemmel

14. Ton Bredie op De Plak – 1971, klik aan voor vergroting

Reconstructie oven op de Plak Bemmel (Ton Bredie)15. Reconstructie van de oven door A. Bredie, klik aan voor vergroting

Ton Bredie, de Plak Bemmel

16. Ton Bredie met klompen op De Plak – 1971, klik aan voor vergroting

In de zomer van 1971 werd bij het aanleggen van een nieuwe aardgasleiding in het dorp Bemmel een zeer bijzondere vondst gedaan: een pottenbakkersoven uit de IJzertijd. Het terrein, waar de oven werd gevonden, vormt een deel van het gebied De Plak, dat de vorm heeft van een driehoek met als basis de weg van Ressen via Bemmel naar Haalderen. Langs de zijden van het driehoekig gebied stroomden in de IJzertijd twee Waalarmen, die in het noorden samenvloeiden en zich voortzetten in de richting van Elst. Het gebied De Plak ligt tamelijk hoog t.o.v. het omringende landschap en op verschillende plaatsen werden hier in het afgelopen jaar al vondsten gedaan van aardewerk uit de IJzertijd.
Nu het een gesloten vondst betrof, kon bovendien houtskool worden verzameld voor de C 14 analyse. Bredie was van mening, dat de vondst nauwkeurig kon worden gedateerd als aardewerk uit de IJzertijd.
Hierdoor wierp deze vondst een nieuw licht op de ontwikkeling van het bakprocédé uit de vóór-Romeinse tijd en droeg deze oven dan ook bij tot de herziening van de gedachte dat de Romeinen in onze streken de beschaving brachten.
De volgende door Ton Bredie gedane vondsten in de omgeving van de pottenbakkersoven werden door hem aan de HKB overgedragen. De werkgroep archeologie heeft ze onderzocht en als volgt gerubriceerd.

Enkele voorbeelden uit de IJzertijd aardewerk vondsten , klik aan voor groter:

 

IJzertijdscherf19.  Met kam bewerkt aardewerk, late ijzertijd, determinatie Peter van den Broeke 

Vondsten uit de Jonge Steentijd te Bemmel – 1973

In het jaarverslag van de AWN uit 1973 vertelde Bredie over de bouwput van de Rabobank op de hoek van de Dorpsstraat en de Loostraat in Bemmel, waarbij zijn verwachtingen hooggespannen waren. De hoop om het profiel van de Dorpsstraat, die als een dijk om het dorp loopt, te ontdekken viel bitter tegen.
Het profiel van de Dorpsstraat bleek uit een twee meter dikke laag zwarte aarde te bestaan. Toen Bredie nog eens over de bouwput liep, ontdekte hij bij toeval een vuursteen en later kwamen er nog een twintigtal stukjes vuursteen tevoorschijn op ruim drie meter onder het maaiveld.

20 Vuursteen krabber A.B.

21 Vuursteen beksteker A.B.

Deze vondsten werden toegeschreven aan mensen uit de Jonge Steentijd en wel aan die van de Vlaardingen cultuur (2500 – 2000 v.Chr.). Voor de geschiedenis van de Betuwe was de vondst van Bemmel van grote betekenis. Tot op heden leek het erop dat de oudste bewoningscentra meer in het westen zouden liggen. Daar werden namelijk nederzettingen aangetroffen uit de Bronstijd (1750-750 v.Chr.). In het oosten van de Betuwe konden tot op dat moment geen oudere bewoningssporen gevonden worden dan uit de IJzertijd (750 v.Chr.-0). Door de werkgroep archeologie van de HKB werden deze vondsten gerubriceerd en als volgt weergegeven.

22. 10 stuks vuurstenen klingen 1. Schrabber; 2. Restant kleine kern; 3. Kling met stijlretouche (Tjongermesje); 4. Kling met
tekening; 5. Kling; 6. Afgebroken kling met retouche; 7. Beksteker; 8. Kling als mesje gebruikt; 9. en 10. Kling.

 

23. tien stuks vuurstenen klingen 1. Afslag intens gebruikt; 2. Steker (beitel) van kernstuk (barijn); 3. Beksteker; 4. Dubbel schrabber voor villen dierenhuiden; 5. Kling met gebruikersretouche; 6. Verbrande siler; 7. Afgebroken schrabber; 8. Stekerafslag; 9. Afslag intens gebruikt;.10. Gebruikte afslag.

Enkele uitgelichte vuursteenwerktuigen/afslagen uit de collectie:

Prehistorisch grafveld in Bemmel – 1975

 

24. Leeuwarder courant: hoofdblad van Friesland, 20-03-1975

25. De grafurnen gevonden bij MLK – school te Bemmel

In 1975 ontdekte Bredie in Bemmel een grafveld en vijf urnen met crematie-as. Voorwerpen van ongeveer 500 jaar vóór Christus. De vondstplaats was een terrein nabij een BLO-school, die uitgebreid werd. Deze vijf urnen, waarvan er twee bijna geheel ongeschonden waren, werden gerestaureerd door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (R.O.B.) in Amersfoort thans Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Enkele maanden later stond er een kleine advertentie in de krant: vijf urnen aangeboden in ruil voor een Friese staartklok. Het waren aldus Bredie inderdaad de vijf Bemmelse urnen. De eigenaar van de grond, waarin de vondsten werden gedaan, had van de R.O.B. de urnen opgeëist en gekregen. Het ironische vond Bredie die klok, nota bene met een ‘staart’! Het moest wel een Friese zijn, geen Koekoeksklok of zo. En zo schrijdt de beschaving van het menselijk geslacht traag voort. De tijd werd weggetikt door een klok. Waar de vijf urnen zijn gebleven is tot op heden niet bekend. Navraag over de verblijfplaats van de 5 urnen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Provinciaal Depot voor Bodemvondsten van het Museum Het Valkhof leverde geen resultaat op. In 1981 werd bij graafwerkzaamheden op ‘de Kattenleger’ nog een geïsoleerd Romeins graf aangetroffen.

Vondsten op het Hoog te Bemmel – 1985

 

26.        8. drie stuks witbakkend klei (4 e eeuw inheems Romeins)
9. zes stuks zwart aardewerk (Reducerend)
10. zeventien stuks rood bakken aardewerk (Oxiderend)

27. Romeinse vondsten en de ligging van fossiele Rijntakken.

Ton Bredie heeft gedurende zijn Bemmelse periode veel archeologische vondsten gedaan onder meer op de Cuperswei, De Heuvel, De Plak en Het Hoog. In Haalderen was hij aktief op Groot Baal en te Ressen op De Woerd en Kerkenhof. En veel van deze vondsten zijn door hem geschonken aan de HKB.

Ook deed hij belangrijke vondsten aan de Markt te Gendt, deze zijn door Ton geschonken aan de Historische Kring van Gendt, Historische Kring Gente

28. Benen priem en slingerkogel

29 en 30 Gevonden onder de aanbouw van het voormalige Wit-Gele Kruisgebouw aan de Markt te Gendt

Veel mensen die Ton Bredie gekend hebben omschrijven hem als een aimabel persoon, activist, Bourgondiër, eigenzinnig, francofiel, kunstenaar, schrijver, troubadour maar bovenal een gepassioneerd archeoloog. Zelf heb ik hem niet gekend maar vandaag de dag zou men hem karakteriseren als een BB’er, een Bekende Bemmelaar.

Uit jaarverslag AWN Afd.16 1975

Een woord van dank aan allen die enthousiast en belangeloos aan de totstandkoming van dit artikel hun medewerking hebben verleend. In het bijzonder Ton Bredies dochter, Jacqueline Masch-Bredie.

Paul Oostervink

Bronnen

P.H. Oostervink, Historische kring Bemmel
AWN Afd.16, jaarverslagen 1971, 1973 en 1975
Historische Kring Bemmel

Leeuwarder courant, hoofdblad van Friesland (20-03-1975)
Nieuwsblad van het Noorden (08-10-1965)
Provinciaal Depot voor Bodemvondsten van het Museum Het Valkhof
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis

————

 

3 antwoorden op “Ton Bredie”

  1. Prachtig artikel. Precies zoals Paul ze vaker voor de historische kring Bemmel, Haalderen, Ressen schrijft. Goed gedecoreerd met jaartallen, foto’s en bijschriften. Mijn schoonvader heeft nog gewerkt aan de renovatie van de boerderij. Ton Bredie gaf hem in 1974 met een woord van dank, het boekje Toegang Tot Het Verleden. Wat nu bij ons in de kast staat.

  2. Dank voor dit mooie artikel. Midden jaren 70 was Ton Bredie mijn klassenleraar (en leraar Frans!) toen ik op de MAVO zat. Ik wist het toen nog niet, maar het was een fijne schooltijd en Ton heeft op mij een onuitwisbare indruk gemaakt. Jaren geleden had ik het idee om contact met hem te zoeken, maar toen bleek hij helaas al overleden.

    Als ik uit die tijd één ding over mocht doen, dan is dat ik Frans meegenomen had naar de HAVO in plaats van Duits. Daar heb ik wel spijt van gehad. En ook had ik mezelf toen meer moeten beseffen dat het een mooie tijd was.

    Allereerste zinnetje uit de Franse lessen van Ton heb ik altijd onthouden; “Marie et dans la rue” 🙂

    Dank!

Laat een reactie achter op Jacqueline Masch-Bredie Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *