Verschenen

Door Leo ten Hag

Hier vindt u recent verschenen publicaties van in het werkgebied van de AWN afdelingen 16 (Nijmegen e.o.) en 17 (Zuid-Veluwe en Oost Gelderland) uitgevoerde archeologische onderzoeken naar WOII sporen. Hierin worden ook niet door de AWN of met assistentie van AWN’ers uitgevoerde onderzoeken opgenomen.

We vestigen ook de aandacht op publicaties waarin vragen aan de orde komen als: Welke methoden/technieken kunnen gebruikt worden bij onderzoek naar WOII sporen? Welke mogelijkheden en moeilijkheden zijn er bij WOII archeologie? Wat voegt het archeologisch onderzoek naar WOII sporen toe aan onze kennis van deze oorlog?, etc. 
Casestudies uit binnen- en buitenland worden hier ook opgenomen.

 

Beladen bos

Evert van Ginkel, 2020. Het munitiedepot van Hoog Soeren 1941 – 2020 (Spa uitgevers B.V. Zwolle), 80 blz., € 14,50

Beladen Bos
Beladen Bos

In de nacht van 16 op 17 april 1945 lieten Duitse troepen een deel van hun munitiedepot bij Hoog Soeren in de lucht vliegen. Beladen bos vertelt het verhaal over de voorgeschiedenis, het functioneren en de naoorlogse wederwaardigheden van het depot. Het laat zien hoe een oorlog niet alleen directe, maar ook langdurige gevolgen heeft voor mens en landschap. In 1943 ontstond er voor de Duitsers behoefte aan een munitiedepot, waar het gebied Hoog Soeren uitermate geschikt voor was omdat alle activiteiten door de bossen aan het oog onttrokken waren. Het werd een depot van de hoogste en grootste categorie met 273 half verzonken opslag’hutten’ 75 tot 100 meter van elkaar gelegen op 10 m afstand van de weg. De grootte was gemiddeld 6 x 9 m met een diepte van 1.60 m. Hier werden miljoen kilo’s explosieven opgeslagen. Toen de Canadezen bij de bevrijding Hoog Soeren introkken was het gebied van het munitiedepot een grote chaos. Een groot deel van de opslagplaatsen was echter niet tot ontploffing gekomen, mogelijk door sabotage. De eerste decennia na de oorlog was er niet echt veel aandacht voor het ruimen van het oorlogstuig dat er nog lag en niet tot ontploffing was gekomen. Dat kwam pas gedurende de laatste twee decennia. Ook werd het een vrijplaats voor mensen met een metaaldetector. De laatste tien jaar werd het ruimen begeleid vanuit de archeologie, wat in de loop der tijd steeds professioneler werd.. De uitwerking van dit materiaal moet voor een deel nog plaats vinden.

 

Erfgoed van de oorlog

Jeroen Wielaert, 2020 Ontdekkingstocht naar sporen van de bezetting
(Deventer: Edicola cultuur), 302 blz., € 24,95 ISBN 9789493160545

Erfgoed van de Oorlog
Erfgoed van de oorlog

Van de Terschellinger duinen tot de Cauberg bij Valkenburg, van de AA-kerk in Groningen tot het Belfort van Sluis, Zeeuws-Vlaanderen. Jeroen Wielaert (1956) stuitte op tal van reizen door Nederland van jongs af aan overal op plekken die aan de oorlog herinneren. Het was in eerste instantie niet, omdat hij er bewust naar zocht, maar simpelweg omdat hij er vaak letterlijk tegenaan liep. Die plaatsen van herinnering blijven in vredestijd vertellen over de bezetting.
Het onderwerp leeft nog sterk onder de oudere generatie, maar boeit ook een groeiend nieuw publiek – de oorlog is in alle heftigheid het populairste onderdeel van het geschiedenisonderwijs.
Al die belangstelling draagt er toe bij dat er veel beweegt rond de oorlogsplekken. Bij West-Terschelling is een heel bunkercomplex uit gegraven. In Apeldoorn wordt de voormalige bunker van Rijkscommissaris Seyss-Inquart opgeknapt en weer toegankelijk gemaakt. Het zijn voorbeelden van behoud van oorlogserfgoed dat vaak wordt uitgevoerd door stichtingen, met behulp van tal van vrijwilligers, oud en jong. Wielaert heeft voor NOS/Radio 1 veel reportages gemaakt over de oorlog en publiceerde erover. De viering van 75 jaar vrijheid was aanleiding om weer een rondgang te maken, nieuwe plekken te bezoeken en te spreken met mensen die er bij betrokken zijn.

 

In de schaduw van een nachtvlinder

Ivar Schute, 2020: Een archeoloog op zoek naar sporen van de Holocaust, Amsterdam. Uitgeverij Prometheus, 224 blz., € 24,99. ISBN 9789044642438
 

In de schaduw van een nachtvlinder , Ivar Schute
In de schaduw van een nachtvlinder

In 2014 werden de fundamenten van de gaskamers van het nazivernietigingskamp Sobibor blootgelegd. Voor Ivar Schute was dit de climax van een jarenlange reis door een kampenlandschap. Hij onderzocht barakken, massagraven, gaskamers en liep tegen een hoop vragen aan. Mag een archeoloog zomaar opgraven in een vernietigingskamp? Is dat wetenschap of forensisch onderzoek? Wat moeten we doen met de graven, kelders en funderingen die worden blootgelegd? Aan wie behoren de vondsten die archeologen doen? Hoe ga je om met Holocaustontkenners? Ivar Schute geeft antwoord op deze vragen aan de hand van een archeologische tocht van Nederland tot in de eenzame bossen van Oost-Polen. Hij laat zien dat een archeoloog met een andere blik naar de Holocaust kijkt: archeologisch onderzoek in een dergelijke context is eerder verbonden met een proces van gedenken dan het leveren van wetenschappelijke bewijzen. In de schaduw van een nachtvlinder is een zeer persoonlijke en indringende zoektocht naar de sporen van een pijnlijk verleden. 
Ivar schute (1966) werkt al bijna dertig jaar als archeoloog in de monumentenzorg. Hij specialiseerde zich daarbij in de archeologie van de Tweede Wereldoorlog en voerde onderzoek uit in Kamp Amersfoort, Vught, Westerbork, Bergen-Belsen, Treblinka, Sobibor en in tal van kleinere kampen.

(tekst website uitgeverij Prometheus)

 

Arjen V.A.J. Bosman & Mathieu Willemsen, 2019:

Archeologie van modern oorlogserfgoed 2

Waarderen en selecteren. Een inventarisatie en voorstel archeologie (Military Legacy Rapport 85), Dordrecht/Soesterberg

Sinds 2012 heeft het CCvD Archeologie vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog / modern oorlogserfgoed expliciet op de agenda gezet, mede geënt op onderzoeksprojecten bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dit onderzoek naar resten uit met name de Tweede Oorlog is niet regulier, zoals onderzoek naar oudere archeologische resten dat wel is. Dat heeft onder meer met de relatieve ouderdom, wetenschappelijke noodzaak en de relatie met andere wet- en regelgeving te maken.
Een en ander heeft geleid tot het formuleren van een aantal concrete vragen bij deze en andere knelpunten zoals de samenloop explosievenopsporing en archeologisch onderzoek. 
 
In de afgelopen jaren is door middel van een gefaseerde aanpak gewerkt aan het leveren van een bijdrage aan de beantwoording van deze vraagstukken. Zo werd duidelijk dat modern oorlogserfgoed deel uitmaakt van ons bodemarchief en daarmee valt onder de Erfgoedwet, maar dat ook helderheid nodig is in de relatie met andere wetgeving, waaronder de Wet- Wapens en Munitie. En dat daarnaast een kritische blik vereist is op de inhoudelijke potentie van vondsten en vindplaatsen. Daartoe, onder meer, is in 2019 in opdracht van SIKB en het CCvD Archeologie een inventarisatie naar het waarderen en selecteren van modern oorlogserfgoed bij archeologisch onderzoek uitgevoerd. De resultaten van deze inventarisatie zijn eind 2019 in een rapport aan het CCvD aangeboden en door het college overgenomen.
 
Dit rapport is nu gepubliceerd en kunt u downloaden vanaf de SIKB website 
 
Op deze pagina vindt u ook het overkoepelende plan van aanpak met een beschrijving van alle fases en de resultaten daarvan. 

 

Max van der Schriek, 2020: Beyond the Battlefields

Archaeological Approaches to and Heritage Perspectives on Modern Conflict, Amsterdam Beyond the Battlefields

Samenvatting:
Het gepresenteerde onderzoek was zowel van analytische aard alsook een technische verkenning voor de potentie van conflictarcheologie in Nederland. Deze studie bevatte drie impliciete onderzoeksdoelen. Zoals uitgelegd in hoofdstuk 1 moet dit onderzoek allereerst worden gezien als een fundamentele wetenschappelijk studie met betrekking tot de interdisciplinaire benadering tussen erfgoed, archeologie en ruimtelijke ontwikkeling. Ten tweede is het een valoriserend onderzoek geweest vanwege het beoordelen en valideren van de academische waarde van conflictarcheologie in Nederland. Tenslotte kan het worden beschouwd als een methodologisch onderzoek.   Lees verder..

Voor het hele boek in PDF klik hier.

 

Harry van Enckevort, 2020: Bomscherven & broches.

De archeologie van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen, Utrecht. Met bijdragen van Kees Brok, Heroen Damen, Roel Hoek, Joy de Jong, Willem Kuppens, Jan Kusters, Tim van der Weyden en Katja Zee.

Bomscherven en Broches
Bomscherven en Broches

Tekst van de achterflap: Ook tijdens opgravingen komen tussen de vele honderdduizenden prehistorische, Romeinse en middeleeuwse resten uit het verre en rijke verleden van de stad regelmatig zaken uit de Tweede Wereldoorlog tevoorschijn. Lange tijd zijn deze door de archeologen genegeerd als zijnde te jong en dus onbelangrijk, maar tijdens de afgelopen twee decennia is de archeologische belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog voorzichtig op gang gekomen. Dan blijkt dat verroeste en vaak kapotte voorwerpen, samen met geschreven bronnen zoals dagboeken, verhalen vertellen die gaan over de stad in oorlogstijd. Verhalen over geweld, verwoesting en dood, maar ook over het dagelijkse leven van Nijmegenaren en soldaten die als vijand of vriend werden gezien. Deze teruggevonden herinneringen, op het grensvlak van archeologie en emotie, illustreren en vullen kleine gaten in de grote geschiedenis van Nijmegen tijdens de Tweede Wereldoorlog, die nog lang niet in volle omvang is beschreven.

Bomscherven en broches. De archeologie van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen geeft een overzicht van een aantal verhalen die verbonden zijn met archeologische vondsten uit de oorlogsjaren, die de laatste decennia in Nijmegen zijn gedaan. Het boek vertelt niet alleen over vindplaatsen en voorwerpen uit de oorlogstijd, maar geeft ook een inkijkje in de immer uitdijende verhalenbundel over de mensen die tijdens de oorlogsjaren in en rond Nijmegen leefden en vochten.

 

Op Verkenning 2.0
Twee eeuwen militair erfgoed in het vizier

De rapportage Verkenning Militair Erfgoed geeft inzicht in het onroerend erfgoed uit de periode 1815-1989, dat een relatie heeft met de militaire geschiedenis van Nederland.

Thematische insteek
Het onderzoek kent een thematische insteek, waarbij het verhaal van de militaire geschiedenis van Nederland als vertrekpunt is genomen. Dit vanuit de gedachte dat behoud van erfgoed niet alleen meer gaat om behoud van steen, maar ook van betekenis. De samenleving wil steeds vaker het bijzondere verhaal achter de stenen horen. Omgekeerd wil men het verhaal kunnen vertellen aan de hand van objecten, gebouwen en plekken in het landschap. Onderzocht is welk erfgoed illustratief is voor het verhaal van twee eeuwen militaire geschiedenis, op welke wijze het is geborgd en of er sprake is van een (instandhoudings)opgave. De RCE heeft voor deze verkenning samengewerkt met universiteiten, defensie, onderzoeksinstituten en belangenorganisaties.

Auteur: Ben de Vries e.a.
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2019
Te downloaden via deze link.

 

A.V.A.J. Bosman (eindredactie), 2019: Strijdigheden 3 
Stichting ACOO, Dordrecht
(€ 15,-, 103 bladzijden)

Bundel van tijdens het gelijknamige congres in Arnhem (12 september 2019) uitgesproken lezingen en enkele andere artikelen.
Een impressie van het Congres en de wijze van bestellen van de bundel via deze link
.

 

 

Fields of Conflict, Conference Proceedings, 1

Fields of Conflict

Editors: Nikita Moreira, Michael Derderian, Ashley Bissonnette

 

J.F. van der Weerden en M. van Willigen, 2017: Ist es noch so gut versteckt…

Onderzoek naar de herkomst van een kist met explosieven te Arnhem Mariëndaal

(BAAC Rap V-16.0339)
Paperback. 116 pp. Geïllustreerd.



In Arnhem werd tijdens een opgraving een kist aangetroffen van Duitse makelij, met een inhoudsopgave in het Nederlands. De kist bevatte Brits sabotage materiaal. De kist werd tijdens de Tweede Wereldoorlog verstopt door de Duitse Abwehr als voorbereiding op een geallieerde invasie van het Europese vasteland. Er komen in dit boek twee verhalen bij elkaar. Het ene gaat over de inhoud van de kist en de Britse poging om een antwoord te vinden op de Duitse militaire voorsprong, het andere over de functie van de kist: het tegenhouden van een vrijwel zekere geallieerde overwinning.
Te openen via deze link

 

Teerose III
Teerose III

 

Martijn Reinders, 2018: Luftwaffe-experiments on the Veluwe moraines in the Netherlands: archaeology of Teerose III (English summary of the report)

Te openen via deze link

 

 

De Lentse Lus archeologisch ontrafeld
De Lentse Lus archeologisch ontrafeld

S. Brussé en C.W. Koot (red.), 2018:

De Lentse Lus archeologisch ontrafeld

Bewoningssporen uit de Middeleeuwen en vondsten uit de Tweede Wereldoorlog (Archeologische Berichten Nijmegen 68).

“Bij station Lent ligt de fietstunnel die onder de Prins Mauritssingel voert. Ten tijde van de civieltechnische werkzaamheden voor de herinrichting van dit kruispunt met de Laauwickstraat en de aanleg van de fietstunnel stond deze locatie te boek als de Lentse Lus. Deze naam refereert aan het huidige kruispunt en verkeerstromen, maar typeert tevens wat deze locatie tijden lang is geweest; namelijk een kruispunt van wegen. (…).
Gelegen op de noordelijke over van de Waal, tegenover de stad Nijmegen nam Lent niet alleen infrastructureel een belangrijke positie in, daarmee was het militair-strategisch ook een plaats van betekenis. Dit belang blijkt uit de nabije aanwezigheid van het middeleeuwse kasteel Lent, dat tegen het einde van de 16e eeuw plaats moest maken voor schans Knodsenburg. Tijdens gevechten rondom Knodsenburg, in 1585, 1591 en 1672, strekte het strijdtoneel zich uit tot de Lentse Lus. Tientallen loden kogels verschoten met pistolen, karabijnen en vooral musketten zijn hiervan het resultaat. Eeuwen later, in september 1944 lag de Lentse Lus wederom in de frontlinie. Ook hiervan zijn archeologische getuigenissen aanwezig op de Lentse Lus.”
Het boek is te bestellen bij SPA Uitgevers.

 

Conflict Archaeology
Conflict Archaeology

 

Max van der Schriek & Willem Beex, 2018:

The application of LiDAR based DEMs on WWII conflict sites in the Netherland

 

 

 

valkhofbunker
Rijksmonumenten in Lent
De rivierkazematten

Leo van Midden, Martijn Reinders, 2018: 

Rijksmonumenten in Lent
de rivierkazematten (Stichting Valkhofbunker, Nijmegen)

 ← Hier te lezen als PDF (118 blz.)

 

 

 

Historie en archeologie van schuttersputten langs de Oorspronbeek
Historie en archeologie van schuttersputten langs de Oorspronbeek

Martijn Reinders, 2018:
Project Landgoed Oorsprong.

Historie en archeologie van schuttersputten langs de Oorsprongbeek te Oosterbeek.

← Hier te lezen als PDF (43 blz.)

 

 

 

 

Een brug te ver onderzocht

A. Bosman, R. Geerts en D. Sam (red), 2017:
Een brug te ver onderzocht.
Archeologisch onderzoek in stadsblokken-Meinerswijk, gemeente Arnhem (ADC Monografie 22; ADC Archeoprojecten)

Resultaten van de opgravingen op het terrein in Arnhem waar tijdens de Tweede Wereldoorlog de brug lag over de Rijn en waar hevige bombardementen hebben plaatsgevonden. Er is veel vondstmateriaal. De nasleep van de gevechtshandelingen komt nu beter in beeld. Specifiek gaat het om het opnieuw aanleggen van de bruggen maar ook hoe men praktisch omging met het maanlandschap dat rondom het bruggenhoofd ontstaan was. Tijdens de egalisatie van het terrein kon men ook meteen het afval dumpen.
 (tekst SPA Uitgeverij)

 

Impacted pillbox
Impacted pillbox

Hilde van de Heul, 2017:

The Potential for Second World War Archaeology in de Netherlands.

A Discussion Document (Dissertation submitted in partial fulfilment of the requirements for the degree of MA in Archaeology, University College London, Institute of Archaeology)

Engelstalig.

Naar de inhoud (Externe link)

 

opgegraven strijd
Opgegraven strijd Archeologie van de oorlog

Evert van Ginkel en Arjen Bosman, 2017: Opgegraven strijd.
Archeologie van de oorlog.

Dit  boek is verschenen ter gelegenheid van de gelijknamige tentoonstelling in het Noordbrabants Museum in ’s-Hertogenbosch (28 januari t/m 14 mei 2017).
Een bespreking van Jona Lendering is hier te lezen:
Het boek is hier nog te verkrijgen.
(volgens informatie van 14 mei 2018)

 

 

Journal of Community archeology & heritage
Journal of Community archeology & heritage

Jobbe A.T. Wijnen, Ivar A. Schute and Ruurd S. Kok, 2016:

Journal of Community Acheology & Heritage

 

Conflict Archaeology in the Netherlands: The Role of Communities in an Emerging Archaeological Discipline, Journal of Community Archaeology & Heritage, Vol. 3 No. 1, February, 22-39

 

Discussie over de wetenschappelijke betekenis van archeologie van de Tweede Wereldoorlog in het Tijdschrift voor geschiedenis in 2016.
Het artikel van Martijn Eickhoff is te downloaden via academia.edu (zie link hieronder).

Ivar Schute, 2016: De wetenschappelijke betekenis van archeologisch onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog, Tijdschrift voor geschiedenis, Jaargang 129, no. 2, pp. 263-278

Martijn Eickhoff, 2016:

De wetenschappelijke emancipatie van archeologisch onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog en het belang van maatschappelijk engagement. Een reactie op Ivar Schute, Tijdschrift voor Geschiedenis, Jaargang 129, no. 2, pp. 279-289

 

 

Kochbunkers Arnhem
Kochbunkers in de tuin van Museum Arnhem

M. Reinders (met bijdragen van L. van Midden en S. van Dorst), 2016:

Kochbunkers in de tuin van Museum Arnhem

Een historisch onderzoek naar en archeologische waarneming van resten uit de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog (Werkgroep WO2; AWN Afdeling 17, rapport 1)

 

 

Archeologische getuigenissen
Archeologische getuigenissen van de Tweede Wereldoorlog

Heroen Damen, Cees Koot, met een bijdrage van M. Hogervorst, 2016:

Archeologische getuigenissen van de Tweede Wereldoorlog

← Hier te lezen als PDF (60 blz.)

(Archeologische Berichten Nijmegen – Rapport 64, Gemeente Nijmegen, Bureau Leefomgevingskwaliteit, Archeologie).



Dit is deel 7 van Archeologische monumentenzorg in het plangebied van de dijkteruglegging bij Lent.

 

 

David G. Passmore, Stephan Harrison & David Capps Tunwell, 2014:

Second World War conflict archaeology in the forests of north-west Europe

 

Het natuurgebied rondom Nijmegen bezien als militair landschap
Het natuurgebied rondom Nijmegen bezien als militair landschap

Het natuurgebied rondom Nijmegen bezien als militair landschap
Redactie Leo ten Hag
2015 ISBN 978-90-9029259-5

Hier te lezen als PDF (55 blz.)

Sinds enige jaren bestaat er bij (amateur)archeologen belangstelling voor onderzoek naar oorlogssporen. Deze nog prille ‘archeologie van de Tweede Wereldoorlog’ heeft nog veel vragen te beantwoorden. Zoals: wat moet worden onderzocht, op welke manier en, vooral, wat voegt dit onderzoek toe aan kennis over deze periode? Op het door de AWN Werkgroep Archeologie van de Tweede Wereldoorlog (Nijmegen) georganiseerde symposium ‘Het Natuurgebied rondom Nijmegen bezien als militair landschap’ hebben sprekers uit verschillende disciplines (archeologie, geschiedenis, landschapsbeheer) zich over deze vragen gebogen. Het resultaat leest u in deze bundel.

 

De archeologie van modern oorlogserfgoed
De archeologie van modern oorlogserfgoed

A.V.A.J. Bosman, E.J. van Ginkel, J.P.F. Verweij en W.B. Waldus, 2014:

De archeologie van modern oorlogserfgoed.

Een inventarisatie van het wetenschappelijke, maatschappelijke en juridische kader voor land- en waterbodems in een nationaal en internationaal perspectief (Rapportage SIKB project 204, fase 1a en1b; ADC ArcheoProjecten, Amersfoort)

 

J. F. van der Weerden & J.P.W. Verspay, 2014: Explosief Erfgoed. Archeologisch onderzoek in de Perimeter te Oosterbeek, gemeente Renkum (Diachron UvA bv, Amsterdam. Rapport 56
 
Uit de Conclusie: “Doel was om te kijken óf en hoe archeologisch onderzoek een bijdrage kan leveren aan onze kennis over de Tweede Wereldoorlog en meer specifiek de strijd in en om de Perimeter. Aangezien we hiervan op basis van verslagen goed op de hoogte waren, was dit in theorie een mooie testcase om te zien in hoeverre aard en verspreiding van het materiaal overeenkomt met het historische beeld. De volgende stap zou zijn om te kijken welk beeld er uit de archeologische resten op zichzelf naar voren komt. Helaas is dit als gevolg van de verstoring van de vindplaats slechts beperkt mogelijk gebleken”.
 
En uit de Aanbevelingen voor verder onderzoek: “De archeologie kan een aanvullend instrument zijn bij het bestuderen van ook dit deel van het verleden. Daarbij moet sterk benadrukt worden dat deze zich dan niet moet verleiden om louter illustratiemateriaal te verzamelen bij een bekend, historisch verhaal. Het is van belang dat de archeologie op eigen kracht met zijn eigen verhaal komt en een eigen perspectief op het verleden biedt, gelijkwaardig aan de perspectieven van andere historische disciplines. Alleen zo heeft dit een meerwaarde”.

 

Nick Warmerdam, 2014: De Atlantikwall, meer dan alleen beton.

Nick Warmerdam
Nick Warmerdam

Een inventarisatie van Duitse verdedigingswerken in het Zuid-Hollandse deel van de Amsterdamse Waterleidingsduinen, Westerheem, jaargang 63, nr. 6, pp. 322-330. Te downloaden via deze link 

Dit artikel is opgenomen in het themanummer van de Westerheem, ‘Tweede Wereldoorlog archeologie’. Dit gehele nummer is digitaal te raadplegen via deze link. Een kritische reflectie op de in dit themanummer opgenomen artikelen is Evert van Ginkel & Arjen Bosman, 2014: Archeologie van WOII: nog wat mijnen te ruimen? Westerheem, jaargang 64, nr. 3, pp. 149-158 , ook te raadplegen via genoemde link. 

 

Conflictarcheologie in Nederland
Conflictarcheologie in Nederland

 
 

Conflictarcheologie in Nederland

R.S. Kok et al, 2013: Conflictarcheologie in Nederland. De potentie van een thematische, diachrone benadering van sporen van oorlog en geweld, Archeobrief. Nr. 2, pp. 2-8

 

 

Naar de bespreking van de boeken Burning Bridges en Bridges are Ours